Nörobilimde Şaşırtan Deney: Ölü Somon
Bilim Haberleri - Ölü somon fMRI deneyi, bundan tam yirmi yıl önce nörobilim çevrelerinde şok etkisi yaratan ve günümüzde halen istatistik derslerinin vazgeçilmez örneği olmaya devam eden sıra dışı bir bilimsel çalışmadır. Dartmouth College’da görevli araştırmacı Craig Bennett ve ekibi, 2005 yılının bir sabahında süpermarketten aldıkları bütün bir Atlantik somonunu laboratuvarın pahalı fMRI cihazına yerleştirdi. Kimsenin beklemediği sonuçlar ise modern bilimin en temel istatistiksel hatalarından birini gün yüzüne çıkaracaktı.
Aslında ekip yepyeni bir sosyal algı deneyine hazırlanıyordu. fMRI makinesini test etmek için önce bal kabağı, ardından bir piliç kullanmışlar, fakat yeterli doku kontrastını yakalayamamışlardı. Bennett sabahın erken saatlerinde marketin balık reyonuna gidip “bilim için” koca bir somon istediğinde, balıkçının şaşkın bakışları arasında nörobilim tarihinin en tuhaf deneylerinden biri de başlamış oluyordu.
Taramada Ortaya Çıkan İmkansız Bulgular
Araştırma protokolü aynen insan deneklerde olduğu gibi işletildi. Cansız somonun bulunduğu bölmeye, farklı sosyal durumlardaki insanların fotoğrafları yansıtıldı. Dahası, balığa “bu fotoğraftaki kişi hangi duyguyu hissediyor olabilir?” sorusu da interkom aracılığıyla iletildi. Somonun elbette hiçbir yanıt vermediğini not eden ekip, asıl şoku verileri analiz ettiklerinde yaşadı. Çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapılmadığında, somonun minik beyin boşluğunda ve omurilik bölgesinde istatistiksel olarak anlamlı aktivasyon kümeleri beliriyordu. Yani ham verilere bakıldığında ölü bir balık, insan duygularını değerlendiriyormuş gibi görünüyordu.
Bu aldatıcı sonuç, fMRI teknolojisinin doğasından kaynaklanıyor. Cihaz beyni “voksel” adı verilen yaklaşık 130 bin küçük birime bölerek tarama yapıyor. Bu kadar çok noktada eş zamanlı ölçüm gerçekleştirildiğinde, rastgele gürültünün bile belirli bölgelerde anlamlı sinyal gibi algılanma ihtimali neredeyse kesin hale geliyor. Bennett, durumu bir dart oyununa benzetiyor: Elinizde 160 bin ok varsa, tamamen şans eseri birkaçının hedef tahtasının tam ortasına isabet etmesi kaçınılmazdır.
Çoklu Karşılaştırma Düzeltmesi Neden Şart?
İstatistik biliminde Tip I hata (yanlış pozitif) olarak adlandırılan bu durum, fMRI araştırmalarında özellikle kritik bir sorun teşkil ediyor. Ekip, Bonferroni düzeltmesi veya Yanlış Keşif Oranı (FDR) gibi uygun istatistiksel yöntemler uygulandığında somonun beynindeki tüm aktivite sinyallerinin kaybolduğunu gösterdi. Bu da aslında ortada hiçbir gerçek beyin aktivitesi olmadığını kanıtlıyordu. Bilim Haberleri - Teknoloji Medya
